Wiaczesław Czornowił: śmierć lidera, który mógł zmienić Ukrainę

Kim był Wiaczesław Czornowił

Wiaczesław Maksymowycz Czornowił (1937–1999) — jedna z najważniejszych postaci ukraińskiej niepodległości.

Dysydent

• Lata 60. — dziennikarz, zaczął dokumentować prześladowania polityczne w USRR
• 1966 — napisał «Lychko z rozumu» (Bieda z rozumu) — zbiór dokumentów o represjach wobec ukraińskiej inteligencji (pokolenie szestydesiatnykiw)
• 1967 — pierwsze aresztowanie za «antyradziecką propagandę»
• 1972–1979 — skazany na 6 lat obozów o zaostrzonym rygorze i 3 lata zesłania za działalność prawozbroczą
• 1980–1985 — nowy wyrok: kolejne 5 lat obozów
• Łącznie spędził ponad 15 lat w sowieckich obozach i na zesłaniu

Czornowił był więźniem sumienia uznanym przez Amnesty International.

Lider niepodległości

• 1989 — jeden z założycieli Ruchu Ludowego Ukrainy (Ruchu) — pierwszej masowej organizacji demokratycznej w USRR
• 1990 — wybrany na przewodniczącego Lwowskiej Rady Obwodowej — pierwszego demokratycznie wybranego przewodniczącego na Ukrainie
• 1991 — kandydat w pierwszych wyborach prezydenckich niepodległej Ukrainy (zajął drugie miejsce po Krawczuku)
• 1992–1999 — przewodniczący Ruchu Ludowego Ukrainy, lider demokratycznej opozycji

Pozycja polityczna

Czornowił konsekwentnie opowiadał się za:

• Integracją europejską Ukrainy
• Reformami demokratycznymi i walką z korupcją
• Odejściem od Rosji — przeciwko WNP i «braterstwu» z Moskwą
• Lustracją byłych funkcjonariuszy KGB i aparatczyków partyjnych

Śmierć

Okoliczności

25 marca 1999 roku — na trasie Boryspol–Złotonosz samochód, w którym jechał Czornowił (na tylnym siedzeniu), zderzył się z ciężarówką KamAZ.

Czornowił zginął na miejscu. Kierowca jego samochodu — Mykoła Jaroszewski — przeżył.

Podejrzane okoliczności

1. Kierowca KamAZ-a zniknął — po wypadku kierowca ciężarówki opuścił miejsce zdarzenia. Odnaleziono go dopiero po pewnym czasie
2. Powierzchowne śledztwo — sprawę zakwalifikowano jako zwykły wypadek drogowy praktycznie natychmiast
3. Brak pełnej ekspertyzy — nie przeprowadzono rzetelnej ekspertyzy trasologicznej
4. Świadkowie — informowali o podejrzanym samochodzie podążającym za autem Czornowiła
5. Sprawę zamknięto jako nieszczęśliwy wypadek w rekordowo krótkim czasie

Kontekst polityczny

Śmierć nastąpiła na 6 miesięcy przed wyborami prezydenckimi (październik 1999):

• Czornowił był głównym rywalem Leonida Kuczmy
• Według sondaży Czornowił mógł przejść do drugiej tury
• Po śmierci Czornowiła opozycja rozpadła się — Kuczma wygrał wybory
• Czy to zbieg okoliczności? Możliwe. Ale niezwykle wygodny zbieg okoliczności dla władzy

Kontekst epoki: podejrzane zgony

Śmierć Czornowiła nie jest odosobnionym przypadkiem. Na Ukrainie i w przestrzeni poradzieckiej odnotowano szereg podejrzanych zgonów:

Ukraina (era Kuczmy)

• Heorhij Gongadze (2000) — dziennikarz, zdekapitowane ciało znalezione w lesie. Kuczma zamieszany (taśmy Melnyczenki)
• Ihor Aleksandrow (2001) — dziennikarz, zabity kijami bejsbolowymi w Słowiańsku
• Dziesiątki innych dziennikarzy i aktywistów

Rosja

• Anna Politkowska (2006) — dziennikarka, zabita w dniu urodzin Putina
• Aleksandr Litwinienko (2006) — otruty polonem-210 w Londynie
• Borys Niemcow (2015) — opozycjonista, zastrzelony koło Kremla
• Aleksiej Nawalny (2024) — zmarł w kolonii karnej
• Dziesiątki innych

Co by było, gdyby Czornowił przeżył?

Nie można wiedzieć na pewno, ale:

• Prezydent Czornowił mógłby rozpocząć integrację europejską 15 lat wcześniej
• Nie grałby w «wielowektorowość» między Rosją a Zachodem, jak Kuczma
• Rozpocząłby lustrację kadr KGB, które nadal pozostawały u władzy
• Być może nie byłoby Pomarańczowej Rewolucji — bo nie byłoby takiej potrzeby

Zamiast tego Ukraina dostała jeszcze 5 lat Kuczmy — korupcję, «skandal kasetowy», zabójstwo Gongadzego i opóźnienie kursu europejskiego.

Podsumowanie

Wiaczesław Czornowił — człowiek, który spędził 15 lat w sowieckich obozach za Ukrainę, a potem zginął na 6 miesięcy przed wyborami, w których mógł zostać prezydentem. Oficjalna wersja — wypadek drogowy. Pełnego śledztwa nigdy nie przeprowadzono. Prawda o jego śmierci to kolejne pytanie, na które Ukraina zasługuje na odpowiedź.